बुलेटप्रूफ प्लॅन: मॉर्केलच्या विधानात दडलेला बुमराहचा खरा प्रश्न

मॉर्केल यांनी पत्रकार परिषदेत जे विधान केले, ते एका वाक्यात संपले. "आमच्याकडे प्रत्येकासाठी बुलेटप्रूफ प्लॅन आहे, जसप्रीत बुमराहसाठीही." पण त्या वाक्यात एकही आकडा नव्हता. किती सामने, किती षटके, किती दिवसांचा विश्रांतीचा कालावधी, कोणत्या फॉर्मेटमध्ये काय मर्यादा — यापैकी काहीही नाही. मी गेली काही वर्षे जेव्हा जेव्हा अशा "प्लॅन" च्या बातम्या वाचतो, तेव्हा मला नेहमी एकच गोष्ट आठवते: जो प्लॅन खरोखर चालत असेल, तो जाहीर केला जात नाही. जाहीर केला जातो तो तेव्हा, जेव्हा त्याबद्दल प्रश्न विचारले जात असतील. बुमराहचा प्रश्न हा भारतीय क्रिकेटमधील सर्वात जुना आणि सर्वात अस्वस्थ करणारा प्रश्न आहे. तो नवा नाही. २०१९ मध्ये त्याच्या पाठीच्या तणाव-फ्रॅक्चरमुळे तो बराच काळ बाहेर होता. २०२२-२३ मध्ये पुन्हा तोच प्रकार. तो परतला, तेव्हा प्रत्येक सामन्यात त्याची षटके मोजली जात होती. प्रत्येक स्पेल नंतर त्याची पाठ कशी आहे, हे पाहिले जात होते. हा खेळाडू एका सामन्यातील नाही, तो एका दशकाचा गुंतवणुकीचा मुद्दा आहे. आता मॉर्केल यांचे विधान आले. ते खरे असू शकते. पण "बुलेटप्रूफ" हा शब्द टीकेच्या पलीकडे आहे. बुलेटप्रूफ म्हणजे काय? बंदुकीची गोळी थांबवणारे कवच? पाठीच्या तणाव-फ्रॅक्चरच्या बाबतीत असा कोणताही कवच अस्तित्वात नाही. जगातील सर्वोत्तम वैद्यकीय पथकेही हे सांगू शकत नाहीत की एखाद्या वेगवान गोलंदाजाची पाठ पूर्णपणे सुरक्षित आहे. ती फक्त व्यवस्थापित केली जाऊ शकते. "बुलेटप्रूफ" हा शब्द व्यवस्थापनाचा नाही, तो विश्वासाचा आहे. आणि विश्वास हा वैद्यकीय प्रोटोकॉल नसतो. मी हे विधान वाचले तेव्हा मला एक गोष्ट आठवली. २०१८ मध्ये मी एका LAN कॅफेमध्ये कास्टिंग करत होतो. एका संघाने त्यांच्या सर्वात महत्त्वाच्या खेळाडूला "फुल प्रूफ" स्ट्रॅटेजी आहे असे सांगितले होते. पण त्या खेळाडूचा हात दुखावला आणि संघ बाहेर. त्या दिवशी मला समजले की "प्रूफ" हा शब्द खेळात कधीच वापरू नये. कारण खेळ हा अनिश्चिततेवर चालतो. बुमराहच्या बाबतीतही तेच आहे. आता खरे विश्लेषण करूया. मॉर्केल यांनी "प्रत्येकासाठी" असे म्हटले. पण प्रश्न बुमराहबद्दल विचारला गेला होता. "प्रत्येकासाठी" हा शब्द संरक्षणासाठी वापरला जातो. जेव्हा तुम्ही एका खेळाडूबद्दल विचारले जाते आणि तुम्ही "प्रत्येकासाठी" असे म्हणता, तेव्हा तुम्ही प्रत्यक्षात सांगत असता की तो एकच खेळाडू महत्त्वाचा आहे. बाकीचे "प्रत्येक" हे पडदा आहेत. भारतीय वेगवान गोलंदाजीची रचना अशी आहे की बुमराह हा एकमेव खोल स्तर आहे. त्याच्यानंतरचा स्तर हा "चांगला" आहे, पण "त्याच्यासारखा" नाही. हे संघ व्यवस्थापनाला माहीत आहे. म्हणूनच प्रत्येक वेळी बुमराहच्या विश्रांतीची चर्चा होते तेव्हा "पर्याय कोण आहे?" हा प्रश्न येतो. आणि त्या प्रश्नाचे उत्तर अजूनही अपुरे आहे. मॉर्केल यांच्या विधानातील सर्वात मोठी समस्या ही नाही की ते खोटे बोलत आहेत. समस्या ही आहे की "बुलेटप्रूफ" हा शब्द पडताळणी करण्यायोग्य नाही. जर बुमराह पुढच्या मोसमात दुखापत झाली, तर कोणीही म्हणू शकत नाही की प्लॅन अयशस्वी झाला. कारण प्लॅनमध्ये काय होते, हे कोणालाच माहीत नाही. हे असे विधान आहे जे कधीच चुकीचे ठरू शकत नाही. आणि जे कधीच चुकीचे ठरू शकत नाही, ते कधीच बरोबरही ठरू शकत नाही. मला हे देखील जाणवते की हे विधान संघ व्यवस्थापनाच्या दबावाचे लक्षण आहे. जेव्हा एखादा खेळाडू एवढा महत्त्वाचा असतो की त्याच्या विश्रांतीचा निर्णय राजकीय होतो, तेव्हा व्यवस्थापनाला सार्वजनिकरित्या खात्री दाखवावी लागते. मॉर्केल हे बोलत आहेत कारण त्यांना बोलावे लागत आहे. हा त्यांचा निर्णय नाही, ही त्यांची गरज आहे. आता विरोधाभासाकडे वळूया. बरेच लोक म्हणतील की हा प्लॅन खरा आहे, कारण BCCI आता व्यावसायिक आहे. पण मी म्हणतो, प्लॅन असणे आणि प्लॅनचे पालन होणे यात फरक आहे. भारतीय क्रिकेटमध्ये आयपीएलचे वेळापत्रक आणि आंतरराष्ट्रीय वेळापत्रक यांच्यातील संघर्ष हा कधीच सुटलेला नाही. बुमराह आयपीएलमध्ये मुंबई इंडियन्ससाठी खेळतो. तिथे तो सर्वात मौल्यवान मालमत्ता आहे. आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये विश्रांती दिली गेली, पण आयपीएलमध्ये तो खेळत राहिला, तर एकूण षटकांचा भार कमी होणार नाही. तो फक्त एका फॉर्मेटमधून दुसऱ्या फॉर्मेटमध्ये सरकेल. हे "व्यवस्थापन" नाही, हे "स्थानांतरण" आहे. माझ्या मते, बुमराहच्या बाबतीत खरा प्रश्न हा नाही की "प्लॅन आहे का?" खरा प्रश्न हा आहे की "प्लॅन कोणाच्या हातात आहे?" जर तो फक्त प्रशिक्षकांकडे असेल, तर तो सामन्यांच्या दबावात बदलू शकतो. जर तो फक्त वैद्यकीय पथकाकडे असेल, तर तो खेळाच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करू शकतो. खरा प्लॅन तो असतो ज्यामध्ये दोघांचे मत समान असते आणि तो बोर्डाच्या पातळीवर संस्थात्मक केलेला असतो. मॉर्केल यांचे विधान हे संस्थात्मकीकरणाचे नाही, ते व्यक्तिगत विश्वासाचे आहे. मी गेल्या काही वर्षांत एक गोष्ट शिकलो आहे: जेव्हा एखादा खेळाडू "प्रोजेक्ट" बनतो, तेव्हा त्याच्या प्रत्येक हालचालीचे विश्लेषण होते. बुमराह आता त्या टप्प्यावर आहे. त्याची प्रत्येक स्पेल, त्याची प्रत्येक विश्रांती, त्याचे प्रत्येक विधान — हे सर्व राजकीय होत आहे. मॉर्केल यांचे विधानही त्या राजकारणाचा एक भाग आहे. ते खरे असू शकते, पण ते पुरावा नाही. मला आठवते, २०२० मध्ये जेव्हा आयपीएल UAE मध्ये होता आणि स्टेडियममध्ये कोणी नव्हते, तेव्हा बुमराहच्या प्रत्येक स्पेलनंतर कॅमेरा त्याच्या चेहऱ्यावर जात होता. तो थकलेला दिसत होता. त्या वेळी कोणीही "बुलेटप्रूफ प्लॅन"चा उल्लेख केला नव्हता. आता तो केला जात आहे. फरक एवढाच आहे की आता त्याची किंमत अधिक आहे. पुढे काय पाहायचे? तीन गोष्टी. पहिली, बुमराह कमी महत्त्वाच्या द्विपक्षीय मालिकांमध्ये विश्रांती घेतो का? जर हो, तर प्लॅन कार्यरत आहे. दुसरी, आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील षटके कमी होतात पण आयपीएलमधील तितकीच राहतात का? जर हो, तर प्लॅन फसवणूक आहे. तिसरी, बुमराहच्या अनुपस्थितीत पर्यायी गोलंदाज कसा कामगिरी करतो? जर तो टिकतो, तर खोली खरी आहे. जर तो फेल होतो, तर अवलंबित्व खरे आहे. मॉर्केल यांचे विधान ऐकून मला एकच गोष्ट जाणवली: भारतीय क्रिकेट अजूनही एका खेळाडूवर अवलंबून आहे. आणि त्या अवलंबित्वाचे व्यवस्थापन करण्यासाठी ते "बुलेटप्रूफ" सारखे शब्द वापरत आहेत. पण खेळात बुलेटप्रूफ काहीच नसते. फक्त चांगले किंवा वाईट निर्णय असतात. बुमराहसाठी चांगला निर्णय घेणे हे संघ व्यवस्थापनाचे काम आहे. पण तो निर्णय बुलेटप्रूफ असेल, असे वचन देणे हे त्यांचे काम नाही. ते वचन देणे म्हणजे पडताळणी टाळणे. आणि म्हणूनच, पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही "बुलेटप्रूफ प्लॅन" ऐकाल, तेव्हा विचारा: कोणता आकडा? कोणते षटक? कोणती विश्रांती? जर उत्तर नसेल, तर तो प्लॅन नाही. तो फक्त एक वाक्य आहे.